Değişim Listeleri

Diyet düzenlemede birbiri yerine geçebilen besinlerin neler olduğunun bilinmesi büyük kolaylık sağlar. Değişim listelerinde her grup içindeki besinler hemen hemen aynı miktarda enerji, protein, yağ ve karbonhidrat sağladıklarından birbirinin yerine kullanılabilir, yani her bir yiyecek diğerinin yerine geçebilir.

A. Ekmek ve Tahıl Değişimi:

Listede gösterilen her bir değişim yaklaşık olarak 15 gr karbonhidrat, 2 gr protein içerir, yağ içermez ve 68 kalorilik enerji sağlar.

Aşağıdaki listenin kullanılışına şöyle bir örnek verilebilir : 1 ince dilim ekmek yenilmediği zaman, onun yerine 1 adet orta boy patates veya yarım su bardağı pilav veya makarna yenebilir.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Ekmek l ince dilim 25
Kraker 2 - 4 adet 20
Makarna, şehriye (pişmiş) Yarım Su Bardağı 100
Makarna, şehriye (çiğ) 3 silme çorba kaşığı 15
Patates (pişmiş) l adet orta boy 100
Pirinç, bulgur (pişmiş) Yarım su bardağı 100
Pirinç, bulgur (çiğ) 2 silme çorba kaşığı 15
Sade kek 3-3.5 cm
kalınlığında dilim
25
Tarhana 2 silme çorba kaşığı 15
Un (buğday, pirinç vb.) 2 silme çorba kaşığı 15

B. Et Değişimi:

Her bir değişim yaklaşık olarak 6 gr protein, 5 gr yağ içerir, karbonhidrat içermez ve 69 kalorilik enerji sağlar.

Aşağıdaki listenin kullanılışına örnek: l köfte kadar et yenilmediği zaman onun yerine bir adet yumurta veya bir kibrit kutusu kadar beyaz peynir veya bir sosis ya da listede belirtilen diğer başka bir besin yenebilir.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Et 1 köfte kadar 30
Balık 1 köfte büyüklüğünde 30
Yumurta 1 adet 40-50
Sosis 1 adet 40-50
Salam Çok ince 4-5 dilim 40-50
Peynir (beyaz) 1 kibrit kutusu 30
Peynir (kaşar) 2/3 kibrit kutusu 20-25
Çökelek, lor 1/4 su bardağı kadar 40-45
Kuru fasulye 5 - 6 çorba kaşığı 100

Bitkisel besin olmasına rağmen kurubaklagiller (kurufasulye, nohut, bakla vb.) fazla miktarda protein içerirler ve değişim listelerinde etler ile aynı sınıfa konularak incelenirler. Et cinsi gıdalara benzemeyen yanları, hiç yağlarının bulunmaması ve bunun yerine 15 -16 gr. kadar karbonhidrat içermeleridir. Örnek olarak, yukarıda listede adı geçen 5 - 6 çorba kaşığı kuru fasulye 100 gr gelir ve ve 6 gr protein yanında 15 gr da karbonhidrat içerir.

C. Süt Değişimi:

Belirtilen miktardaki süt veya yoğurt ortalama olarak 4 gr protein, 6 gr karbonhidrat, 4 gr yağ içerir ve 76 kalorilik enerji sağlar.

Örnek olarak: 1 su bardağı süt içilmediği zaman onun yerine 1 su bardağı kadar yoğurt yenebilir.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Süt 1 orta boy su bardağı 160
Yoğurt 1 orta boy su bardağı 160

Az Yağlı Süt Değişimi (Light süt)

4 gr protein, 6 gr karbonhidrat ve 2 gr yağ içerir ve 58 kalorilik enerji sağlar.

Sütü sütlaç veya muhallebi gibi sütlü tatlılar şeklinde de alabilirsiniz.

1 porsiyon muhallebi veya 1 porsiyon sütlaç 1 süt + 1 ekmek değişimi şeklinde düşünülmelidir.

D. Sebze Değişimi:

Sebzeler içerdikleri kalori miktarına göre 2 gruba ayrılırlar: 1. Grup: Bu grup sebzeler enerji değerleri düşük olduğundan serbestçe yenilebilir.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Domates 1 küçük boy (çiğ) 100
Domates suyu 1 büyük su bardağı (çiğ) 240
Çarliston biber 4 orta boy 100
Yeşil sivri biber 10 orta boy 100
Kıvırcık salata 15 yaprak 100
Salatalık 1 orta boy 100
Kırmızı turp 5 orta boy 100
Maydanoz 1 orta demet 75
Yeşil soğan 3-4 orta boy 75
Kuru soğan 1 orta boy 75
Kereviz 1 küçük boy 100
Kırmızı lahana 1/8 orta boy 100
Lahana 4 çorba kaşığı (pişmiş) 100
Karnıbahar 4 çorba kaşığı (pişmiş) 100
Taze kabak 4 çorba kaşığı (pişmiş) 150
Patlıcan 4 çorba kaşığı (pişmiş) 125
Ispanak 4 çorba kaşığı (pişmiş) 150
Pazı 4 çorba kaşığı (pişmiş) 150
Ebegümeci 4 çorba kaşığı (pişmiş) 150
Bamya 4 çorba kaşığı (pişmiş) 75

2. Grup: Bu grup sebzelerin her birimi 2 gr protein, 7 gr karbonhidrat içerir, yağ içermez ve 36 kalori sağlar.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Havuç 1 orta boy (çiğ) 100
Şalgam 1 orta boy (çiğ) 150
Bezelye 4 çorba kaşığı (pişmiş) 100
Pırasa 5 çorba kasığı (pişmiş) 150
Bakla 4 çorba kasığı (pişmiş) 100
Enginar 1 orta boy (pişmiş) 100
Bal Kabağı 3-4 parça 100

E. Meyve Değişimi:

Her bir değişim yaklaşık olarak 10 gr karbonhidrat içerir, yağ ve protein içermez ve 40 kalorilik enerji sağlar.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Elma 1 küçük boy 80
Kayısı (taze) 1-2 adet 100
Kayısı (kuru) 1-2 adet 20
Muz Yarım küçük 50
Çilek 1 su bardağı 150
Kiraz 10-15 adet 75
Hurma 2 adet 15
Greyfurt Yarım küçük 125
Üzüm 12-20 tane 75
Portakal 1 adet küçük 125
Şeftali 1 adet orta 100
Armut 1 adet küçük 100
Erik 1-2 adet 100
Kuru erik 2 adet 25
Kuru üzüm 2 çorba kaşığı, silme 15
Karpuz 1 dilim 175
Kavun 1 dilim 175
İncir (Taze) 1-2 adet 50
İncir (Kuru) Yarım adet 15
Yeni dünya 5-6 adet 100
Portakal suyu 1 çay bardağı 100
Elma suyu 1 çay bardağı 100
Mandalina 1 orta boy 100

F. Yağ Değişimi:

Her bir değişim yaklaşık olarak 5 gr yağ içerir, protein ve karbonhidrat içermez ve 45 kalorilik enerji verir.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Sıvı yağ 1 tatlı kaşığı 5
Katı yağ 1 tatlı kaşığı 5
Zeytin 5 adet 15
Mayonez 2 tatlı kasığı 10
Fındık,fıstık vb. 6 adet 10
Kaymak 1 çorba kaşığı 10

G. Tatlı Değişimi:

Her bir değişim yaklaşık olarak 5 gr karbonhidrat içerir, protein ve yağ içermez ve 20 kalorilik enerji sağlar.

Besin Ölçü Miktar (gr)
Toz şeker 1 tatlı kaşığı 5
Kesme şeker Büyüklüğüne göre 2-3 adet 6
Reçel-marmelat Silme 1 yemek kaşığı 10
Bal 1 tatlı kaşığı 10
Pekmez Silme 1 yemek kaşığı 10
Akide şekeri 2 adet 10

H. İçecekler:

Piyasada satılan içecekler alkollü veya alkolsüz olabilir. Alkolsüz içecekler (eğer hastada su kısıtlaması yapılması gerekmiyorsa) rahatlıkla içilebilir.

Böbrek hastası alkollü içki içebilir mi?

Alkol fazla miktarda kalori içerir (1 gr alkolde 7 kalori vardır). O nedenle zayıflaması istenen kimseler alkollü içki almamalıdır.

Alkollü yiyecekler karaciğer için de özellikle çok sakıncalıdır. Böbrek hastalarının önemli bir bölümünde karaciğer problemleri de vardır. O nedenle, rastgele alkollü içki içmemeli ve her hasta bu konuda hekimine danışmalıdır.

DEĞİŞİM LİSTELERİNİN KULLANILMASI

Değişim listeleri hastaların günlük yemeklerini düzenlemede çok yararlıdır. Bu sayede her hasta, sadece tarif edilen yiyecekleri yemek zorunda kalmaz, kendi zevkine ve ihtiyacına göre değişik yemek listeleri düzenleyebilir.

Bu yemek listeleri düzenlenirken, belirli bir besin yerine, aynı türden ve ona eşdeğer miktarda besin elemanlarını içeren bir başka yiyecek listeden seçilir. Böylece alınan protein, yağ, karbonhidrat gibi besin elemanları aynı kaldığı halde değişik yemekler yeme imkanı olur.

Örnek olarak 40 gram proteinli diyet kullanan bir hasta değişim listelerini kullanarak aşağıda gösterildiği şekilde farklı yemekler hazırlayabilir:

Önce, 40 gr. protein içeren bir diyet örnek olarak alınır.

40 GRAM PROTEİNLİ 1500 KALORİLİ DİYET

Bir Günlük Yiyecekler Miktar Ölçü
Süt veya yoğurt 250 gr 2 çay bardağı
Yumurta veya 40 gr 1 adet
beyaz peynir 30 gr 1 kibrit kutusu kadar
Et 60 gr 2 köfte kadar
Ekmek veya ekmek yerine geçen 175 gr 7 ince dilim
Meyve 2 porsiyon Bkz. meyve değişim listesi
Sebze 2 porsiyon 8 çorba kaşığı
Yağ 20 gr 4 tatlı kaşığı
Bal, reçel veya 85 gr 17 tatlı kaşığı şeker
Akide şekeri 10 gr 2 adet

ÖRNEK YEMEK LİSTESİ

Sabah Öğle İkindi
1 bardak çay (sekerli)
2 tatlı kaşığı tereyağ
3 tatlı kaşığı bal veya reçel
1 adet yumurta
2 ince dilim ekmek
4 çorba kaşığı etsiz sebze yemeği
5 çorba kaşığı pilav
1 ince dilim ekmek
1 bardak çay (şekerli)
1 dilim kek
2 adet akide şekeri
Akşam Gece
1 kase un çorbası
2 köfte kadar et veya
etli sebze yemeği
1 kase ayva kompostosu
1 ince dilim ekmek
1 çay bardağı süt (şekerli)
1 adet elma
1 çay bardağı yoğurt

Değişim listelerine bakılacak olursa bir yumurtanın veya bir kibrit kutusu kadar beyaz peynirin veya bir köftenin ya da bir sosisin benzer miktarlarda besin elemanı içerdiği görülür. Böylece, hasta isterse, sabah kahvaltısında yumurta veya peynir yemez; ancak öğle yemeğinde onun yerine fazladan bir adet köfte veya sosis yiyebilir. Yine bu listede bulunan akşam yemeğindeki 2 köfte kadar et yenilmeyebilir; bunun 1 köfte kadarlık miktarı sosis değişimi olarak öğleye alınabilir. Akşam yemeğine de 1 köfte kadar et içeren etli sebze yemeği konabilir. Sonuç olarak liste aşağıdaki sekile dönüşebilir.

Sabah Öğle İkindi
1 çay bardağı süt ( şekerli)
2 tatlı kaşığı kahvaltılık yağ
3 tatlı kaşığı bal veya reçel
2 ince dilim ekmek
2 adet sosis
5 çorba kaşığı pilav
1 çay bardağı yoğurt
1 ince dilim ekmek
veya bu yemek yerine çalışan bir kimse 2 adet sosis içeren bir sandviç ve bir çay bardağı yoğurt yiyebilir.
1 bardak çay (şekersiz)
1 dilim kek
2 adet akide şeker
Akşam Gece
1 kase un çorbası
4 çorba kaşığı kıymalı sebze yemeği
1 kase ayva kompostosu
1 ince dilim ekmek
1 çay bardağı süt (sekerli)
1 porsiyon elma

Bu liste de 40 gr. protein ve 1500 kalori içermektedir.

Bir başka örnek:

40 gram proteinli ve 1500 kalorili diyet yemeği yemek isteyen hasta, eğer muhallebi istiyorsa şöyle bir değişikliğe gidebilir:

Kahvaltıda 1 dilim ekmek yemez, çayını şekersiz içer, 3 tatlı kasığı bal veya reçelini 1 tatlı kaşığına indirir.

Öte yandan, öğle yemeğindeki 1 bardak yoğurdu da yemez ve onun yerine bir bardak süt kullanma imkanı doğar. İkindide içeceği çaya şeker koymaz, akide şekerini yemez, kekini de yemez, tüm bunların eşdeğeri olan toz şeker ve pirinç ununu kullanır.

Sonuç olarak; kahvaltıda artırdığı şeker ve öğle yemeğinde artırdığı süt ile muhallebisini hazırlar; burada, sabahki 1 dilim ekmeği yemediği için muhallebisini yaparken onun yerine 2 çorba kaşığı pirinç ununu ve ikindide şekersiz içtiği çayın şekerini ve akide şekerinin eşdeğerini de kullanabilmektedir.

Yine aynı hastanın canı kurubaklagillerden yemek isterse akşam yemeğindeki l adet köfteyi yemez, onun yerine öğle yemeğinde 5 çorba kaşığı kadar kuru fasulye veya nohut ya da mercimek yiyebilir. Akşam yemeğindeki kalan l köfte kadar kıymadan ise, 1 adet etli biber dolması hazırlanarak yenebilir. Böylece değişim listelerindeki besin elemanlarını kullanarak aynı miktarda protein ve kalori içeren başka yemekler hazırlama imkanı doğar ve liste şu hale döner:

Sabah Öğle İkindi
1 bardak çay (şekersiz)
2 tatlı kaşığı yağ
1 tatlı kaşığı bal veya reçel
1 adet yumurta
1 ince dilim ekmek
5 yemek kaşığı kuru fasulye
5 yemek kaşığı pirinç pilavı
1 adet domates
1 ince dilim ekmek
1 kase muhallebi
Akşam Gece
1 kase un çorbası
1 adet etli, biber dolma
1 kase ayva kompostosu
1 ince dilim ekmek
1 porsiyon elma

Bu liste 40 gr protein ve 1500 kalori içermektedir.

Bu listeyi bir kez daha açıklayalım:

Sabah kahvaltısı: Çay şekersiz içildi, buradan şeker arttı. 3 tatlı kaşığı bal veya reçel yerine 1 tatlı kaşığı bal veya reçel yenildi, bunların yerine eşdeğer şeker arttı. Ekmeğin 1 dilimi yenilmedi, bunun yerine eşdeğer olan, 2 çorba kaşığı pirinç unu arttı. Bunlar muhallebi yapılmak üzere saklandı.

Öğle yemeği: 1 çay bardağı yoğurt yenilmedi, bunun eşdeğeri o an 1 bardak süt muhallebi yapılmak üzere saklandı.

İkindi: Şekerli çay içilmedi, kek yenilmedi, akide şekeri, eşdeğer şeker ile değiştirildi. Böylece elde edilen besinler ile yapılan muhallebi ikindide yenildi.

Akşam yemeği: 2 köfte kadar et yenilmedi, 1 köfte kadarına eşdeğer 5 çorba kaşığı kuru fasulye öğle yemeğine alındı, 1 köfte kadar et ile de akşam 1 adet etli biber dolma yapılarak yenildi.

Aynı prensipleri kullanarak, hastalar kendilerine tarif edilenlerin dışında, pek çok değişik yemek listeleri yapabilirler.

>> başa dön